Loading...

  • Stanisław Czycz

    STANISŁAW CZYCZ

    Stanisław Czycz urodził się 6 kwietnia 1929 r. na Gwoźdźcu, w gminie Krzeszowice pod Krakowem. Był synem Władysława Czycza, kolejarza i ślusarza, oraz Heleny ze Spytkowskich, która po śmierci męża prowadziła gospodarstwo oraz dorabiała jako krawcowa. Czyczowie mieli starszego syna Władysława.

    Czycz_dziecko_600

    Stanisław w Krzeszowicach ukończył szkołę powszechną i gimnazjum, po małej maturze dojeżdżał do Liceum Elektrycznego przy Państwowej Szkole Przemysłowej w Krakowie, przemianowanego na Technikum Energetyczno-Elektryczne. Starając się o przyjęcie na studia malarskie na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, objaśniał swoje życiowe decyzje: „Zawsze interesowała mnie sztuka […]. Jednakże trudna sytuacja materialna matki zmusiła mnie do skończenia średniej szkoły zawodowej, bym mógł możliwie szybko zacząć pracować zarobkowo” (Podanie do Obywatela Rektora ASP w Krakowie, 26 czerwca 1957 r., akta rekrutacyjne ASP).

    Otrzymawszy nakaz, pracował od 1952 r. jako elektryk w Bazie Remontowo-Produkcyjnej Krakowskich Zakładów Kamienia Budowlanego w Krakowie, a następnie, do grudnia 1955 r. – w Krzeszowickich Zakładach Kruszyw Mineralnych. Czasy szkoły średniej i początki pracy zawodowej w czasach stalinizmu opisał w pastiszu socrealistycznego produkcyjniaka pt. Nie wierz nikomu. Baza z 1987 r.

    Czycz jako poeta debiutował w 12. numerze „Od A do Z”, dodatku do „Dziennika Polskiego” z 1955 r. wierszami Było i Elegia. W tym samym roku w 51. numerze „Życia Literackiego” ukazały się teksty [Gdybym żył w roku 1883] i Szczur wraz z krótkim komentarzem Ludwika Flaszena. W słynnej Prapremierze pięciu poetów zaistniał obok: Mirona Białoszewskiego, Bohdana Drozdowskiego, Jerzego Harasymowicza i Zbigniewa Herberta.

    W 1957 r. ukazał się w Wydawnictwie Literackim pierwszy tomik Tła, Czycz zaś jako wolny słuchacz przychodził do pracowni Adama Marczyńskiego na ASP. Poeta należał najpierw do Koła Młodych, gdzie poznał Andrzeja Bursę. W 1959 r. został członkiem Związku Literatów Polskich, rok później otrzymał mieszkanie w słynnym Domu Literatów przy ul. Krupniczej. Druga książka poetycka, Berenais, wyszła w 1960 r. – ze względu na ograniczenia techniczne ówczesnej poligrafii autor nie mógł jednak zrealizować tu swojej krystalizującej się wizji poezji polifonicznej.

    Debiut prozatorski, opowiadanie And poświęcone przyjaźni i trzem ostatnim dniom Andrzeja Bursy, drukowane w marcowym numerze „Twórczości” z 1961 r., z komentarzem redaktora naczelnego Jarosława Iwaszkiewicza, otworzyło przed Czyczem drzwi do sławy.

    W 1962 r. na łamach „Przekroju” rozpoczyna się druk opowiadań krzeszowickich: Lady be good i Myszka. Wraz z późniejszymi były one drukowane w 1968 r. w tomie Nim zajdzie księżyc (drugie wyd. 1970). Czycz bohaterami uczynił młodych chłopaków, ich wakacyjne zajęcia, perypetie, przyjaźnie i pierwsze miłości rozgrywają się w „rajskim”, nostalgicznym klimacie prowincji. Pisarz w Krzeszowicach spędził dzieciństwo i młodość, wracał tu przez całe dorosłe życie, tu znajdował potrzebny do pisania spokój. Literacki portret miasta należy do najpiękniejszych w powojennej prozie polskiej. Na ekran przeniósł go Andrzej Barański w 1991 r. (film nosi tytuł Nad rzeką, której nie ma). Twórczość Czycza była jeszcze trzykrotnie ekranizowana.

    na strone
    Nad rzeka ktorej nie ma
    1str

    W ciąg eksperymentów formalnych po Andzie wpisuje się Ajol z 1967 r., wykorzystujący technikę strumienia świadomości. Henryk Bereza uznał wdrażany przez Czycza zamach na gramatyczno-logiczną strukturę wypowiedzi za próbę wynalezienia nowego języka. Helena Zaworska objaśniała: prozaik lekceważy świadomie konwencjonalne sposoby porozumienia, ponieważ wierzy, że jedynie przez rozpad języka jest w stanie oddać złożoną strukturę rzeczywistości. Powieść Pawana – zdaniem Leszka Bugajskiego „trzecia książka ostatnia” „dotykająca spraw ostatecznych i najważniejszych” – ukazała się w 1977 r. W Ajolu Czycz opisał rozkład świata, języka, ludzkiej osobowości i podważył sensowność literatury. W Pawanie znowu stara się obnażyć literackie reguły, sięgając po fabułę, bohatera i narratora. Konstruując powieść z dialogów i myśli bohaterów, kontynuuje symultaniczny eksperyment.

    Przejawami tego dążenia było wydanie w prasie w 1976 i 1978 r., a także w Wyborze wierszy z 1979 r. poprawionych wersji poematów polifonicznych z cyklu Słowa do napisu na zegarze słonecznym. Innowacyjną technikę poetyckiego zapisu pisarz wykorzystał też w zamówionym w latach 70. przez Andrzeja Wajdę scenariuszu filmu Arw o malarzu Andrzeju Wróblewskim.

    W 1984 r. Czyczowi przyznano nagrodę z Funduszu Literatury za książkę Nie wiem co ci powiedzieć z 1983 r., zawierającą przedruk trzech tekstów z Nim zajdzie księżyc oraz trzy nowe opowiadania dziejące się w Krzeszowicach. Ten odmówił przyjęcia nagrody. Argumentował: „piszę nie od dwóch lub trzech lat i wydaje mi się napisałem wartościowsze rzeczy niż ta ubiegłoroczna książka, a nie byłem nagradzany, ani tłumaczony na jakikolwiek obcy język, to niech tak już zostanie” (List Czycza do Rady Funduszu Literatury, 24 czerwca 1984 r., archiwum domowe pisarza). „«Samotnik z Krupniczej» – stwierdzał Bogdan Rudnicki – żył i tworzył poza wszelkimi układami. […] Funkcjonowanie poza oficjalnymi układami w PRL w pewnym momencie mogło przynieść korzyść. Ale poza wszelkimi układami? Nigdy” (Wszystko i Czycz, „Przekrój” 1996, nr 44, s. 15).

    Stanisław Czycz zmarł 29 czerwca 1996 r. na serce na krakowskim Kleparzu. Został pochowany w rodzinnym grobie w Krzeszowicach 6 lipca.

    OLYMPUS DIGITAL CAMERA

    Powyższy tekst stanowi znacznie skrócony biogram pt. „Chciałbym pisać wiersze” przygotowany przez Dorotę Niedziałkowską na potrzeby książki. Za udostępnienie zdjęcia Czycza wraz z innymi dziećmi dziękujemy Pani Janinie Naturskiej. Zdjęcie młodego Czycza pochodzi z książeczki wojskowej, ten dokument przechowywaney jest w Miejsko-Gminnej Bibliotece Publicznej im. Kazimierza Wyki w Krzeszowicach. Zdjęcie rodzinne Czyczów (Stanisław z tyłu, w ciemnych okularach, po jego lewej ręce żona – Barbara) pochodzi z domowego archiwum Państwa Czyczów. Wszystkim osobom i instytucjom dziękujemy bardzo za udostępnienie materiałów.

    Książka

    czycz_okladka_1 str

    Tom prozy Stanisława Czycza pt. Opowiadania krzeszowickie zbiera utwory z książek Nim zajdzie księżyc (1968, 1970) oraz Nie wiem co ci powiedzieć (1983), z dodatkiem tekstu Kolędnicy z „Życia Literackiego” z 1965 r. oraz niedrukowanego Opowiadania turystycznego pisanego na konkurs „Magazynu Turystycznego Światowid”.

    Dodatkowo w książce zamieszczono teksty krytyczne: Magia miejsca w prozie Stanisława Czycza Marii Ostrowskiej, W zielonych cieniach i poblaskach Sorrento. Opowiadania krzeszowickie Stanisława Czycza pióra dr Justyny Urban, a także biogram pisarza i notę wydawniczą autorstwa Doroty Niedziałkowskiej.

    Książka jest w wyłącznej dystrybucji Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej im. K. Wyki w Krzeszowicach. Można ją kupić również w Kawiarni i Księgarni Podróżniczej Bo-no-bo w Krakowie przy Małym Rynku 4.

    Zamieszczamy szerzej nieznane, wydobyte z papierów pisarza, Opowiadanie turystyczne. W opracowaniu edytorskim D. Niedziałkowskiej drukowane było w „Rocznikach Humanistycznych” LXI: 2013, z. 1, s. 177–190.